Βυζαντινά μνημεία και Μοναστήρια
Ένα από τα ωραιότερα και πιο ενδιαφέροντα βυζαντινά μνημεία της Ελλάδος είναι ο Ναός αφιερωμένος στην μνήμη του Αγίου Νικολάου του Νέου στα Καμπιά, αλλά και η υπόγεια κρύπτη του αφιερωμένη στην Αγία Βαρβάρα, ο οποίος βρίσκεται στο Δημοτικό Διαμέρισμα Διονύσου, περίπου 5 χλμ. βορειοδυτικά του χωριού (τέως Τσαμάλι), στον Δήμο Ορχομενού.
Ο Ναός χρονολογείται στα μέσα του 12ου αιώνα και της ίδιας εποχής φαίνεται ότι είναι οι τοιχοποιίες. Θρύλοι και λαϊκές παραδόσεις συνδέουν το Μοναστήρι του Αγίου Νικολάου του Νέου στα Καμπιά με την δολοφονία του πρωτομάστορα του Οσίου Λουκά στο Στείρι της Βοιωτίας. Τα υπόλοιπα κτήρια της μονής, χρονολογούνται από τα μορφολογικά και κατασκευαστικά στοιχεία τους μόλις στο 18ο ή 19ο αιώνα. Πηγές και άλλες ιστορικές μαρτυρίες δεν υπάρχουν, παρά το γεγονός ότι και τα δύο σπουδαία βυζαντινά μνημεία κατασκευάστηκαν από τα ίδια υλικά. Δεν θα ήταν υπερβολή να ειπωθεί ότι ο Ναός στα Καμπιά έχει καλύτερη λιθοδομία γιατί είναι χτισμένος με λαξευμένους ογκόλιθους, πράγματα σπάνιο για την εποχή.
Σύμφωνα με τους μελετητές ο Ναός στα Καμπιά είναι απομίμηση του Οσίου Λουκά και χαρακτηρίζεται ως ηπειρωτικού τύπου, καθώς χτίστηκε με υλικά που μεταφέρονταν για την οικοδόμηση του Οσίου Λουκά από το λιμάνι της Αταλάντης προς το Στείρι. Ο Ναός – σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις - έχει γίνει προφανώς με χορηγίες αξιωματούχων του Βυζαντίου καθώς δεν δικαιολογείται ένας τέτοιος ναός σε μια ερημική τοποθεσία να έχει χτιστεί με τέτοια μεγάλη δαπάνη των κατοίκων της περιοχής, αν και δεν υπάρχουν γραπτά που να το επιβεβαιώνουν. Εξωτερικά έχει μια επένδυση από μαρμάρινες πλάκες, αντί της συνηθισμένης στις βυζαντινές εκκλησίες πλινθοπερίκλειστης τοιχοποιίας ενώ αξιοπρόσεκτος είναι και ο γλυπτός διάκοσμος της βόρειας θύρας. Μεγάλο, επίσης, ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ημιυπόγεια κρύπτη που σώζει περισσότερες τοιχογραφίες απ` ότι ο κυρίως Ναός, Αγίους ολόσωμους και σε στηθάρια. Το ότι η μονή του Αγίου Νικολάου είναι σύγχρονη αυτής του Οσίου Λουκά, αποδεικνύεται και από την ύπαρξη της γνωστής και περίφημης αγιογραφίας στην κρύπτη κάτω από το ναό, του Αγίου Ιωάννη του Καλοχτένη, όπου η στάση, η μορφή και τα χρώματά της μαρτυρούν την εποχή δημιουργίας της και ίδρυσης ταυτόχρονα της μονής. Η μορφή, ο ρυθμός, η κατασκευή και τα χρησιμοποιηθέντα υλικά πιστοποιούν επίσης τη χρονολογία ανέγερσής της. Βασική παραμένει η συνοπτική περιγραφή και τα σχέδια που δημοσίευσαν το 1901 οι R.W. Schultz και S.H. Barnsley στο πλαίσιο της μελέτης τους για τη μονή του Οσίου Λουκά. Επίσης, στη μελέτη των Χαράλαμπου και Λασκαρίνας Μπούρα για τη ναοδομία του 12ου αιώνα έχει συγκεντρωθεί συστηματικά η σχετική με το μνημείο βιβλιογραφία.
Σημαντική ήταν η συμβολή του Μοναστηριού και στους προεπαναστατικούς χρόνους, ως καταφύγιο οπλαρχηγών της περιοχής και του τοπικού πληθυσμού.
Σήμερα η Μονή του Αγίου Νικολάου του Νέου στα Καμπιά λειτουργεί σε καθημερινή βάση ενώ όσοι αποφασίσετε να την επισκεφθείτε θα δεχτείτε τις ευλογίες του Ηγουμένου π. Νεκταρίου Μήτσου και της αδελφότητας της Μονής. Στο Μοναστήρι στα Καμπιά, που γιορτάζει στις 9 Μαϊου, φυλάσσονται πολλά λείψανα αγίων και η λάρνακα του Αγίου Φλώρου.
